چرا کودکان زود حواسشان پرت می‌شود؟ ۷ علت حواس‌پرتی کودکان

تا به حال شده از کودک خود بخواهید چند دقیقه مشغول انجام تکالیفش باشد، اما خیلی زود سراغ اسباب‌بازی، تلویزیون، گوشی یا یک کار دیگر برود؟

حواس‌پرتی کودکان تا حدی طبیعی است؛ به‌خصوص وقتی کودک خسته، گرسنه یا در محیطی پر از محرک باشد. اما اگر حواس‌پرتی مرتب اتفاق بیفتد و انجام تکالیف، بازی، یادگیری یا فعالیت‌های روزمره کودک را دشوار کند، بهتر است علت آن را بررسی کنیم.

در این مطلب با ۷ علت مهم حواس‌پرتی کودکان آشنا می‌شویم و می‌بینیم والدین چگونه می‌توانند محیط مناسب‌تری برای توجه و یادگیری کودک فراهم کنند.

حواس‌پرتی کودکان همیشه نشانه یک مشکل نیست

کودکان هنوز در حال یادگیری مهارت‌هایی مانند کنترل توجه، برنامه‌ریزی و ادامه دادن یک فعالیت هستند. بنابراین اینکه یک کودک گاهی وسط کار حواسش پرت شود، موضوع عجیبی نیست.

حتی در کودکان بزرگ‌تر نیز عواملی مانند خواب ناکافی، استرس، محیط شلوغ یا استفاده نامناسب از رسانه‌های دیجیتال می‌تواند توجه را دشوارتر کند.

به همین دلیل بهتر است قبل از اینکه به کودک برچسب «حواس‌پرت» بزنیم، ببینیم چه زمانی و در چه شرایطی حواس او بیشتر پرت می‌شود.

۷ علت مهم حواس‌پرتی کودکان

۱. خواب ناکافی و خستگی

یکی از مهم‌ترین چیزهایی که می‌تواند روی توجه کودک اثر بگذارد، خواب کافی است.

وقتی کودک به اندازه کافی نمی‌خوابد، ممکن است در طول روز خواب‌آلود، تحریک‌پذیر یا کم‌حوصله باشد و در انجام فعالیت‌هایی که به توجه نیاز دارند، مشکل بیشتری پیدا کند.

پژوهش‌ها و توصیه‌های مراکز علمی مانند مؤسسه ملی بهداشت ایالات متحده (NIH) و مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC) نشان می‌دهند که کمبود خواب می‌تواند با کاهش هوشیاری و مشکلات توجه در کودکان همراه باشد.

برای مثال، کودک دبستانی که شب دیر می‌خوابد و صبح زود برای مدرسه بیدار می‌شود، ممکن است هنگام انجام تکالیف بیشتر از همیشه حواسش پرت شود.

چه کار کنیم؟

• ساعت خواب و بیداری کودک تا حد امکان منظم باشد.
• قبل از خواب فعالیت‌های آرام‌تری داشته باشد.
• استفاده از گوشی، تبلت و بازی‌های هیجان‌انگیز به زمان خواب نزدیک نباشد.
• اتاق خواب تا حد امکان آرام و مناسب خواب باشد.

آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند استفاده از صفحه‌نمایش‌ها حداقل یک ساعت پیش از خواب کنار گذاشته شود.

اگر می‌خواهید با روش‌های بیشتری برای تقویت توجه و تمرکز کودک آشنا شوید، پیشنهاد می‌کنیم مطلب راه‌های افزایش تمرکز در کودکان را نیز بخوانید.

۲. گوشی، تبلت و عوامل حواس‌پرت‌کننده دیجیتال

گاهی مشکل از این نیست که کودک نمی‌تواند توجه کند؛ بلکه محیط اطراف او دائماً چیزهای جدیدی برای جلب توجه ارائه می‌دهد.

صدای اعلان گوشی، ویدئوهای کوتاه، بازی‌های سریع و جابه‌جایی مداوم بین محتواها می‌توانند انجام فعالیت‌های آرام‌تری مانند مطالعه یا تکالیف را دشوارتر کنند.

البته نباید نتیجه بگیریم که هر مقدار استفاده از صفحه‌نمایش برای کودک مضر است. محتوای باکیفیت و متناسب با سن کودک می‌تواند کاربرد آموزشی داشته باشد. مسئله مهم، تعادل و این است که رسانه جای خواب، بازی، فعالیت بدنی، مطالعه و ارتباط خانوادگی را نگیرد.

یک راه ساده: هنگام انجام تکالیف، تلویزیون خاموش باشد و گوشی و تبلت غیرضروری از جلوی چشم کودک دور شوند.

۳. محیط شلوغ و پر از محرک

تصور کنید کودک می‌خواهد کتاب بخواند، اما تلویزیون روشن است، خواهر یا برادرش در همان اتاق بازی می‌کند و هر چند دقیقه صدای تلفن هم شنیده می‌شود.

در چنین شرایطی حفظ توجه دشوارتر می‌شود.

برای فعالیت‌هایی که نیاز به تمرکز دارند، یک فضای نسبتاً آرام می‌تواند کمک‌کننده باشد.

لازم نیست خانه کاملاً ساکت باشد؛ کافی است محرک‌های غیرضروری را کمتر کنیم.

مثلاً هنگام انجام تکالیف:

• تلویزیون خاموش باشد.
• میز کودک مرتب باشد.
• فقط وسایل موردنیاز روی میز قرار بگیرد.
• گوشی و اسباب‌بازی‌های غیرضروری در اطراف کودک نباشند.

۴. گرسنگی، تشنگی یا عادت‌های غذایی نامناسب

گاهی کودک به دلیل گرسنگی یا فاصله زیاد بین وعده‌های غذایی نمی‌تواند به‌خوبی روی فعالیت خود تمرکز کند.

داشتن وعده‌های غذایی منظم و انتخاب غذاهای متنوع و مغذی، بخشی از یک سبک زندگی سالم برای کودکان است. CDC نیز بر اهمیت تغذیه سالم در رشد و سلامت کودکان تأکید می‌کند.

البته نباید یک خوراکی خاص را به عنوان «غذای جادویی برای تمرکز» معرفی کنیم. تمرکز و یادگیری به مجموعه‌ای از عوامل مانند خواب، فعالیت بدنی، تغذیه، محیط و شرایط روانی کودک وابسته است.

انتخاب غذاهای متنوع و مغذی می‌تواند بخشی از یک سبک زندگی سالم برای کودکان باشد. اگر می‌خواهید با خوراکی‌های مناسب برای حافظه و تمرکز کودکان بیشتر آشنا شوید، مطلب ۱۰ خوراکی مفید برای تقویت حافظه و تمرکز کودکان را بخوانید.

۵. استرس، نگرانی و تغییرات زندگی

گاهی حواس‌پرتی کودک از چیزی می‌آید که در ذهن او می‌گذرد.

نگرانی درباره مدرسه، اختلاف با دوستان، تغییر مدرسه، امتحان، مشکلات خانوادگی یا حتی ترس از انجام یک تکلیف دشوار می‌تواند بخشی از توجه کودک را به خودش مشغول کند.

در پژوهش‌های مرتبط با رشد کودک نیز استرس و فشارهای محیطی با عملکردهای شناختی مانند توجه و کنترل رفتار ارتباط داشته‌اند.

اگر احساس می‌کنید کودک ذهنش درگیر موضوعی است، به جای اینکه فقط بگویید:

«حواست کجاست؟»

گاهی بهتر است بپرسید:

«چیزی هست که این روزها فکرت رو مشغول کرده باشه؟»

شنیدن نگرانی کودک می‌تواند اولین قدم برای پیدا کردن علت باشد.

۶. فعالیت برای کودک خیلی سخت، خیلی آسان یا خسته‌کننده است

گاهی کودک حواس‌پرت نیست؛ بلکه فعالیتی که از او خواسته‌ایم برایش جذاب نیست یا سطح آن با توانایی او تناسب ندارد.

مثلاً اگر یک تکلیف خیلی سخت باشد، کودک ممکن است مرتب از آن فرار کند. از طرف دیگر، فعالیتی که بیش از حد ساده و تکراری باشد نیز ممکن است برای او جذابیت کافی نداشته باشد.

در این شرایط می‌توان فعالیت را به قسمت‌های کوچک‌تر تقسیم کرد.

مثلاً به جای اینکه بگوییم:

«برو همه تکالیفت را انجام بده.»

می‌توان گفت:

«اول این سه سؤال را با هم انجام بدهیم، بعد یک استراحت کوتاه داشته باش.»

این روش به کودک کمک می‌کند کار بزرگ را به بخش‌های قابل‌مدیریت‌تر تبدیل کند.

۷. مشکلات مربوط به توجه، یادگیری یا شرایط دیگر

اگر حواس‌پرتی کودک شدید، مداوم و تکرارشونده باشد، نباید فوراً آن را به تنبلی یا بی‌علاقگی نسبت دهیم.

برخی مشکلات یادگیری، اختلالات خواب، اضطراب و شرایط دیگری نیز می‌توانند علائمی شبیه مشکلات توجه ایجاد کنند. به همین دلیل تشخیص یک مشکل خاص فقط بر اساس چند نشانه امکان‌پذیر نیست.

چگونه به کودک حواس‌پرت کمک کنیم؟

قبل از اینکه سراغ روش‌های پیچیده برویم، بهتر است چند تغییر ساده را امتحان کنیم:

محیط را ساده‌تر کنید

برای انجام تکالیف یا مطالعه، محرک‌های اضافی را کاهش دهید.

فعالیت را به قسمت‌های کوچک تقسیم کنید

انجام یک کار طولانی برای بعضی کودکان دشوار است. بخش‌های کوتاه‌تر می‌توانند قابل‌مدیریت‌تر باشند.

زمان استراحت داشته باشید

استراحت کوتاه بین فعالیت‌ها می‌تواند به کودک کمک کند دوباره برای ادامه کار آماده شود.

خواب را جدی بگیرید

یک برنامه خواب منظم یکی از پایه‌های مهم سلامت و توجه کودک است. برای کودکان ۶ تا ۱۲ سال معمولاً ۹ تا ۱۲ ساعت خواب در شبانه‌روز توصیه می‌شود.

فعالیت بدنی را فراموش نکنید

بازی و فعالیت بدنی فقط برای سلامت جسم کودک نیستند. CDC گزارش می‌کند که فعالیت بدنی در کودکان با بهبود توجه و حافظه نیز همراه است.

کودکان ۶ تا ۱۷ سال نیز طبق دستورالعمل‌های فعالیت بدنی، به دست‌کم ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی روزانه نیاز دارند.

پس بازی کردن، دویدن، دوچرخه‌سواری و فعالیت‌های حرکتی را نباید دشمن درس خواندن بدانیم؛ بخشی از یک سبک زندگی سالم هستند.

چند بازی ساده برای توجه بیشتر کودک

برای کمک به تقویت مهارت توجه، همیشه به تمرین‌های سخت نیاز نیست. بازی‌های ساده خانوادگی هم می‌توانند فرصت خوبی برای تمرین توجه و حافظه باشند.

برای مثال:

• بازی پیدا کردن تفاوت بین دو تصویر
• پیدا کردن یک شیء مشخص در میان چند وسیله
• بازی حافظه با کارت‌ها
• تکرار کردن یک الگوی رنگی
• گوش دادن به یک داستان کوتاه و پاسخ دادن به چند سؤال درباره آن
• بازی «چه چیزی تغییر کرده؟»

اگر به بازی‌های تمرکزی برای کودکان علاقه دارید، می‌توانید بازی حافظه با رنگ‌ها برای کودکان را هم امتحان کنید.

از کجا بفهمیم حواس‌پرتی کودک نیاز به بررسی دارد؟

گاهی حواس‌پرتی کاملاً طبیعی است؛ اما اگر این مشکل برای مدت طولانی ادامه داشته باشد و در خانه، مدرسه یا روابط کودک اختلال ایجاد کند، بهتر است با یک متخصص مشورت شود.

به‌خصوص اگر کودک:

• تقریباً همیشه در انجام کارها مشکل توجه دارد؛
• مرتب دستورها را فراموش می‌کند؛
• در خانه و مدرسه با مشکل مشابه روبه‌رو است؛
• به دلیل بی‌توجهی، عملکرد تحصیلی‌اش به شکل محسوسی تحت تأثیر قرار گرفته است؛
• یا مشکلات توجه همراه با مشکلات رفتاری، خواب یا یادگیری دیده می‌شود.

جمع‌بندی

حواس‌پرتی کودکان همیشه نشانه تنبلی یا بی‌علاقگی نیست.

خواب ناکافی، محیط شلوغ، استفاده نامناسب از صفحه‌نمایش، گرسنگی، استرس، نامتناسب بودن فعالیت با توانایی کودک و بعضی مشکلات مربوط به یادگیری یا توجه می‌توانند در این موضوع نقش داشته باشند.

به جای سرزنش کودک، بهتر است ابتدا شرایط اطراف او را بررسی کنیم: آیا خواب کافی دارد؟ آیا محیط آرامی برای انجام کارش فراهم است؟
شاید بیش از حد خسته باشد

شاید اصلا چیزی ذهنش را مشغول کرده باشد؟

و اگر مشکل توجه مداوم و مختل‌کننده زندگی روزمره کودک است، بهتر است برای پیدا کردن علت اصلی از پزشک یا متخصص کمک بگیریم.

در نهایت، هدف این نیست که کودک را مجبور کنیم ساعت‌ها بی‌وقفه روی یک کار تمرکز کند؛ هدف این است که به او کمک کنیم مهارت توجه کردن را به‌تدریج یاد بگیرد.

منابع

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
• American Academy of Pediatrics (AAP)